تاریخچه دریایی ایران

• مطالعاتی در باب بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس. عباس اقبال. چاپخانه مجلس. ۱۳۲۸. تهران

منبع : ویکی پدیا تاریخچه نیروی دریایی ایران

ایران از جمله کشورهای از ابتدا وجود نیروی دریایی در شکل گیری آن نقش موثر داشت و به شکل کاربردی از آن بهره برد.

اولین پیدایش نیروی دریایی ایران به زمان هخامنشیان باز می گردد در آن زمان بعلت گسترش امپراتوری پارس و جنگ با دشمنان دیرن یعنی یونانیان که در آن سوی دریای سیاه سکونت داشتند باعث ایجاد نیروی دریایی منظم شد. اولین زورآزمایی واقعی نیروی دریایی ایران به زمان خشایار شا فرزند داریوش کبیر باز میگردد(البته قبلا هم درگیری هایی بود اما نه به این وسعت). ایران به دلیل حمله ی یونان به لیدی که ایران تمامیت ارضی این کشور را محترم می شمرد به یونان لشکر کشید، این بزرگترین لشکرکشی تارخ تا بدین روز بوده است. نفرات لشگر ایران به گفته مورخان در حدود 800 هزار نفر بوده است و کشتی های ایرانی که از راه دریا وارد جنگ شده بودند در حدود 1200 کشتی بود.

به ابتکار خشایار شا پلی از قایق ها نیروی ارتش را به آن سوی دریا انتقال داد و سرانجام در دریای آرتمزیوم نبرد آغاز شد و ایرانیان پیروز بیرون آمدند در آن زمان ایران از کشتی های مفرقی مصری و برخی یونانی بهره میبرد در پی این جنگ آتن سقوط کرد و معبد آکروپولیس به آتش کشیده شد.

به ابتکار خشایار شا پلی از قایق ها نیروی ارتش را به آن سوی دریا انتقال داد و سرانجام در دریای آرتمزیوم نبرد آغاز شد و ایرانیان پیروز بیرون آمدند در آن زمان ایران از کشتی های مفرقی مصری و برخی یونانی بهره میبرد در پی این جنگ آتن سقوط کرد و معبد آکروپولیس به آتش کشیده شد.

اما در سالامیس خاطره ای تلخ بوجود آمد جزیره سالامیس تحت محاصره نیروی دریایی ایران بود یک دستور اشتباه منجر به تغییر سرنوشت شد. کشتیها زیر آتش سنگین یونانیان دوام نیاوردند با وجود تمام رشادتها ایرانیان شکست خوردند و این دو جنگ بزرگ هنوز در خاطره تاریخ باقیست.

در ایران در گذر تاریخ بدلیل بوجود آمدن مشکلات و درگیری های داخلی شیرازه ی نیروی دریایی از هم پاشید بشکلی که باوجودی که بیش از 2000 کیلومتر از سواحل خلیج فارس و دریای عمان در اختیار ایران بود مدتها نیروی دریایی نداشت.

واین مدتها ادامه داشت(شاید نیازی هم نبود) ولی منجر به این شد که در صده های 17 و 18 پرتقالی ها بیش از 100 سال در خلیج فارس مستقر گردند تا در آخرهم شاه عباس با کمک ناوگان انگلیسی موفق به بیرون کردن آنها از جزایر خلیج فارس شد، ولی این هم درس عبرت نشد و صفویان هم بفکر نیروی دریایی کارامد نیفتادند و این بی فکری در دوران شاه سلطان حسین که خود فردی ناکارامد بود بخوبی خود را نشان داد سواحل دریای خزر سقوط کرد و روسها بخود جرئت دادند به خاک ایران حمله کنند.

با به قدرت رسیدن نادر شاه نیاز به نیروی دریایی مورد بررسی قرار گرفت و از کشورهای انگلیس و هلند در خواست خرید ناو های جنگی شد که با ملاحظات سیاسی این کشورها رد شد، ولی این بار عزم ایران جدی بود. بهر صورت بفرمان نادر شاه 20 فروند کشتی ساخته شد وجهت تسخیر مسقط و سرکوب دزدان دریایی مورد استفاده قرار گرفت لازم به ذکر است این کشتی ها اولین کشتی های مجهز به توپ ایران بحساب می آمدند.

در زمان قاجار باز نسبت به نیروی دریایی بی توجهی شد البته در زمان ناصرالدین شاه اولین کشتی های جنگی به معنای واقعی به نامهای پرسپولیس و شوش خریداری شدند و تعداد دیگری هم در زمان مظفرالدین شاه؛ ولی بدلیل رسیدگی نشدن به این کشتی ها همگی از خدمت خارج شدند و از این پس عملا نیروی دریایی ایران قدرت خود را در خلیج فارس از دست داد و نیروی دریایی انگلیس قدرت را در دست گرفت سالهای 1290 تا 1304 را باید غم انگیزترین سالها در تارخ نیروی دریایی دانست بشکلی که بی توجهی به نیروی دریایی ایران به حدی رسید که در سواحل شرقی خلیج فارس امنیت به کل از بین رفت و اختیار امور با قاچاقچیان و دزدان بود.

در زمان قاجار باز نسبت به نیروی دریایی بی توجهی شد البته در زمان ناصرالدین شاه اولین کشتی های جنگی به معنای واقعی به نامهای پرسپولیس و شوش خریداری شدند و تعداد دیگری هم در زمان مظفرالدین شاه؛ ولی بدلیل رسیدگی نشدن به این کشتی ها همگی از خدمت خارج شدند و از این پس عملا نیروی دریایی ایران قدرت خود را در خلیج فارس از دست داد و نیروی دریایی انگلیس قدرت را در دست گرفت سالهای 1290 تا 1304 را باید غم انگیزترین سالها در تارخ نیروی دریایی دانست بشکلی که بی توجهی به نیروی دریایی ایران به حدی رسید که در سواحل شرقی خلیج فارس امنیت به کل از بین رفت و اختیار امور با قاچاقچیان و دزدان بود.

و این داستان تا کودتای رضاخان ادامه داشت سرانجام در 1303 سردار سپه نخست وزیر وقت در سفری که به خوزستان داشت به نیاز ایران به نیروی دریایی کارامد بخوبی واقف شد، سرانجام در اسفند همان سال کشتی کوچک مظفری به عنوان اولین کشتی رسمی نیروی دریایی فعال شد و درجات و رتبه بندی ها و انیفرم رسمی نیروی دریایی طراحی گردید و سال بعد کشتی 60 تنی تحت عنوان سفید رود که قبلا متعلق به شیلات بودبه نیروی دریایی پیوست.

با موفقیت نیروی دریایی در جنوب کم کم فکر شکل گیری آن در شمال هم به واقعیت می پیوست.

البته مدتها طول کشید تا اولین ناوچه های توپدار ساخت آلمان به شکل قطعات به ایران صادر گردد که این ناوچه ها در دستگیری شیخ خزعل موفق بودند و کشتی تفریحی وی بعدها به کشتی آموزشی افسران تبدیل شد.

در سال 1304 اولین ناوچه ی 141 تنی مین روب از آلمان تحویل گرفته شد و تحت عنوان پهلوی و بعدها شاهین عملیاتی گردید.

در سال 1306 رسما بودجه ی نیروی دریایی تصویب شد و دفتر آن زیر نظر نیروی زمینی فعال شد بنا بر این در همان سال اولین گروه افسران برای آموزش به ایتالیا اعزام شدند و پیرو آن اولین سفارشها برای ناوچه های جدید هم ارسال شد روند رشد نیروی دریایی به خوبی در حال پیشرفت بود تا شهریور 1320 که در آن زمان نیروی دریایی در جنوب بیش از 1000 نفر پرسونل(از وظیفه و رسمی) داشت که مجموعا با نیروی زمینی 600 کشته داد. نیروی دریایی اندک مقاومتی از خود نشان داد ولی با این وجود با صدور فرمان ترک مخاصمه و قرق شدن یکی از ناوچه ها بازهم بکلی شیرازه ی آن از هم پاشید. کلیه ناوگان آن توسط انگلیس مصادره شد و به خاور دور فرستاده گردید و این روند تا 1326 ادامه داشت تا سرانجام دوباره بدنبال فشارهای وارده نیروی دریایی شکل گرفت و با 6 فروند ناوچه قدیمی شروع به فعالیت کرد از این زمان روند بهبود نیروی دریایی ادامه پیدا کرد.

با پیوستن ناوشکن های سنگین مانور های نیروی دریایی رو به گسترش گذاشت در سال 1340 تیمسار دریابان فرج الله رسایی فرمانده نیروی دریایی گردید در این تاریخ بدلیل معادلات خاص سیاسی گسترش نیروی دریایی در اولویت اول قرار گرفت.

از جمله ی این دلایل می توان به:

1.موقعیت جغرافیایی ایران وخلیج فارس

2.توسعه ی تولیدات نفتی در خیلج فارس و خاور میانه و افزایش صادرات نفت ایران

3.تهدیدات ناشی از توسعه طلبی شوروی در کلیه نقاط جهان بخصوص خاورمیانه

4. از همه مهمتر اینکه ایران میخواست استقلال نظامی خود را بطور کامل باز پس گیرد و به یکی از قدرت های خاورمیانه بدل شود

به همین منظور طرح های گسترش به سرعت فراهم شد و پایگاه هایی در خلیج فارس و دریای عمان ایجاد گردید(پایگاه دریایی کنارک بعد از پایگاه دریایی دیگوگارسیا ی آمریکا از پیشرفته ترین پایگاه های دریایی بود) . (البته میتوان به علاقه ی شاه برای گرفتن جای نیروی دریایی انگلستان که به تازگی در حال خروج از خلیج فارس بود نیز دانست) طرح های گسترش این بار با سرعت هرچه تمام تر پیش می رفت تعداد زیادی هواناو و ناوچه و ناوشکن سفارش داده شد.

ايران تا سال 57 (و تقريبا هم اکنون) بزرگترين يگان هواناو جهان را در اختيار داشت و با 25000 پرسنل بزرگترين نيروي دريايي منطقه بود.

ايران داراي يگانهايي به اين ترتيب بود:

3 فروند ناو شکن موشک انداز سنگين کلاس آرتيميس و 4 رزم ناو ميانوزن و 27 ناوچه گشتي 10 تني(بيشترشان مجهز به هارپون بودند) 4 ناو محافظ و 4 کشتي مين جمع کن بزرگ و 2 فروند کوچک و 4 لنديگ کرافت و6 فروند لندينگ شيپ مخصوص حمل تانک، 2 فروند ناولجستيکي اقيانوس پيماي بزرگ(با قابليت فرود هلي کوپتر) و 1 ناو تعميرات و پشتيباني و 13 يدکش و کشتي آتشنشاني(گفته مي شد 3 فروند زير دريايي دست دوم هم از آمريکا خريداري شده و در دست تعمير است) و قايقهاي تند رو و...

همانطور که گفته شد ايران بزرگترين يگان هواناو جهان را در اختيار داشت و قادر بود يک گردان نظامي کامل را ظرف 25 دقيقه در جنوب خليج فارس مستقر کند و از نظر يگان هوادريا داراي 50 هليکوپتر دوازده اف.27 و 2 پي.3 اف بود.

اين باعث افزايش بيش از پيش قدرت ايران مي شد خليج فارس عملا در اختيار نيروي دريايي ايران بود با افزايش مداخلات نظامي ايران در کشورهاي خارجي همچون سرکوب ظفار و انتقال پنهاني نيروي پشتيباني از اکراد که مانع شرکت عراق در جنگ اعراب عليه اسرائيل شد نقش نيروي دريايي و حفظ امنيت چاهاي نفت نقش ويژه اي يافت.

سفارشات گسترده اي داده شد از جمله 8 زير دريايي به آلمان و 8 ناوشکن و 4 رزمناو و 12 ناوچه سريع السير 14 هاورکرافت (علاوه بر يگانهاي هواناو فعال) نيز سفارش داده شد که بدليل وقوع انقلاب همگي کنسل شدند.

کمتر از يکسال پس از وقوع انقلاب اسلامي جنگ آغاز شد، در روزهاي اوليه جنگ عراقي ها با پشتيباني توپ خانه و ناوچه هاي موشک انداز روسي پايگاه دريايي خرمشهر را غير فعال کردند و تعدادي از ناوچه ها و ناوهاي مستقر در پايگاه را غرق کردند اما در همان ساعات تکاوران نيروي دريايي به عنوان تنها هاميان ارتشي نيروي زميني اقدام به دفاع کردند. لشکر زرهي اهواز عملا از هم پاشيد لشکر هاي مستقر در منطقه با حداقل 20 درصد قوا وارد نبرد شدند و اين نتيجه اي جز شکست نداشت(اين ماجرا به از هم گسيختگي هاي اوليه ارتش باز ميگردد) با اين وجود تا پاي جان جنگيدند(با حمايت ها و سرازير شدن مردم به ميدانهاي نبرد) و جلوي پيشروي هاي سريع نيروي عراقي را گرفتند در ماههاي اول جنگ بدليل ضعف فرماندهي نيروي دريايي عراق با ناوچه هاي سريع خود اقدام به حمله به نفت کش ها و سکوهاي نفتي ما نمودند و اين به ناامني منطقه انجاميد و نفت کشها ديگر رقبتي به حمل نفت ايران به بازار هاي بين المللي نداشتند. با کم شدن درآمد ايران نيروي دريايي نقش خود را بازيافت و مشخص شد که سکو هاي نفتي الاميه و البکر محل پهلو گيري ناوچه هاي عراقيست حمله بوسيله ي ناوچه هاي موشک انداز مجهز به هارپون و تکاوران نيروي دريايي با موفقيت انجام شد در 28 آبان 59 ناوچه هاي پيکان و جوشن معموريت يافتند با پشتيباني 4 فروند فانتوم تکليف نيروي دريايي عراق را يکسره کنند(عمليات معروف به مرواريد).

در اين عمليات جمعا 12 ناوچه و 2 جنگنده عراقي نابود شد و شيرازه ي نيروي دريايي عراق بکلي از هم پاشيد و تنها ناو پيکان بفرماندهي ناخدا سوم محمد حمتي با تمام رشادتي که از خود نشان داد و تعداد زيادي از ناوچه ها را هدف قرار داد هدف موشک قرار گرفت و غرق شد و حماسه اي بزرگ آفريد و ايران بزرگترين جنگ دريايي خود را پس از دوران هخامنشي پيروز بيرون آمد(تمام ناوچه هاي ايراني شرکت کننده در اين عمليات از کلاس لاکمبا تانت فرانسوي بودند و از موشک هاپون بهره مي بردند).

جنگ با عراق در اينجا براي نيروي دريايي تمام شد اما دشمني قوي تر پا به ميدان گذاشت ناوگان پنجم نيروي دريايي آمريکا در سالهاي آخر جنگ و بخصوص در ماجراي جزيره ي مجنون که آمريکايي ها باعث آزادي آن و شهادت شمار زيادي از رزمندگان ما شدند

درگيريهاي زيادي بين نيروي دريايي ما که در آمادگي نبود با نيروي دريايي آمريکا رخ داد ازجمله حمله به ناوچه ي جوشن وغرق کردن آن که باوجودي که اين ناوچه در آبهاي بين المللي بود مورد هدف 4 موشک هارپون و 300 گلوله ي توپ قرار گرفت و بدنبال آن در 1988 در طي عمليات اسکورت نفت کشهاي کويتي توسط آمريکا يکي از نفت کشها به يک مين ايراني برخورد کرد و به سختي آسيب ديد. 4 روز بعد نيروي دريايي آمريکا اقدام به حمله به نيروي دريايي ايران و سکو هاي نفتي نمود اين بزرگترين جنگ دريايي با حضور کشتي هاي بزرگ پس از جنگ جهاني بود در اين حمله دو فروند ناوچه ي ايراني ( ناوچه ي سهند و جوشن) نابود شد.

البته اين بار ناوهاي آمريکايي بي نصيب نماندند و پاسخ کوبنده اي گرفتند دو ناو عملا بلا استفاده شد و بيش از 80 درصد آسيب ديدند و يک هليکوپتر آمريکايي هم هدف قرار گرفت و نابود شد و اين از مجموعه ي فشار ها براي پذيرش قطعنامه شوراي امنيت بود.

پس از جنگ ايران اقدام به خريد چند فروند زير دريايي ناوچه و رزم ناو نمود (ايران در سالهاي 77 در رقابت با هند و چين براي خريد ناوهواپيما بر روسي گورچکف شرکت کرد و بالاترين قيمت را ارائه نمود گفتگو هايي انجام شد اما روسها بدلايل سياسي موافقت نکردند). نيروي دريايي در طي سالها تحريم بيشترين سعي خود را براي کاهش وابستگي و نوسازي را بکار برد از جمله ي آن ساخت ناو محافظ الوند و ناوچه هاي سريع دانست و همچنين ارتقاع سيستم پدافند ناوها و توانايي تعميراتي خود و همچنين مين گذاري در خليج فارس در حال حاضر اين نيرو قويترين نيروي دريايي در خليج فارس است.

تاریخ دریایی ایران به نقل از سایت :آی آر ارتش http://irartesh.ir

تاريخچه معاصر نيروي دريايي ايران

در سال 1302 هجري شمسي، نيروي دريايي ايران به طور رسمي مجدداً تاسيس گرديد دانشجوياني در سال 1306 جهت تحصيل علوم دريايي به ايتاليا اعزام گرديدند و چند فروند ناو جهت ساخت به ايتاليا سفارش گرديد.در سال 1311 ناوهاي اول ببر، پلنگ، سيمرغ و كركس تحت فرماندهي ناخدا بايندر از طريق كانال سوئز، درياي سرخ، اقيانوس هند و درياي عمان عازم خليج فارس شدند ودر 14 آبان 1311 در بوشهر لنگر انداختند و با خريد يك حوض شناور 6000 تني جهت تعميرات زيرآبي و ايجاد آموزشگاه درجه داري و پايگاههاي دريايي، نيروي دريايي يگانهاي خود را در درياي مازندران توسعه داد.

تا قبل از جنگ دوم جهاني، نيروي دريايي در شمال داراي تعميرگاه و ناوچههاي بابلسر، سفيد رود، گرگان، نهنگ، رامسر، نوشهر و شهسوار و قايقهاي كوچك آتش نشاني بود ودر جنوب داراي ستاد فرماندهي، آموزشگاه مهناوي، كشتي يدك بر، حوض شناور، تعميرگاه ثابت و متحرك، دو فروند نفت كش، بنگاه فانوسهاي دريايي، مركز تداركات بنادر و اداره بندري بندر شاهپور سابق و ناوهاي ببر، پلنگ، شهباز، سيمرغ، كركس، شاهرخ، دو گروهان نيروي آبخاكي، ناوچههاي شاهين، چلچله، كارون، كهف و ناوچههاي راهنما و ناوچههاي شماره 1 الي 10 بود.

در سوم شهريور 1320 در يورش متفقين به ايران، نيروي دريايي مقاومت قهرمانانهاي ازخود نشان داد كه منجر به غرق شدن ناوهاي ببر و پلنگ وتعدادي از ناوچهها وشهادت دريابان بايندر فرمانده نيروي دريايي و 600 نفر از افسران، درجه داران و ناويان گرديد.

در سال 1325 بعد از جنگ جهاني دوم و ملاقات سران متفقين در تهران و شناسايي ايران به عنوان پل پيروزي، دو فروند ناو به منظور غرامت ببر و پلنگ به ايران داده شد ونيروي دريايي ايران با داشتن ناوهاي شاهرخ،شهباز، سيمرغ، كركس و چند فروند يدك كش به همراه باقي مانده كاركنان مجدداً پا گرفت. با افزايش درآمدهاي نفتي ايران و عضو شدن ايران در پيمان سنتور، پاسداري از خليج فارس و درياي عمان وشمال اقيانوس هند به ايران سپرده شد. نيروي دريايي به سرعت توسعه يافت و دانشجويان دريايي به اقصي نقاط دنيا اعزام گرديدند.

در دهه هاي 40 و 50 نيروي دريايي ايران داراي سه فروند ناوشكن سنگين موشك انداز، هوادريا متشكل از بالگردهاي ضد سطحي، ضد زير دريايي، مين روب و هواناوهاي پيشرفته، ناوهاي مين روب، دوازده فروند ناوچه موشك انداز، ناوگان عظيم آبخاكي و لجستيكي و پايگاههاي عمده در بندرعباس، بوشهر، خارك، چابهار و خرمشهر شده و به تشكيل يگانهاي تفنگدار و تكاور دريايي اقدام و مراكز آموزشي در سواحل درياي مازندران ايجاد و بزرگترين مركز كارخانجات و تعميرات كشتي با حوضهاي خشك وشناور در بندر عباس ايجاد گرديد.

نيروي دريايي ايران پس از انقلاب اسلامي

با پيروزي انقلاب اسلامي در 22 بهمن 1357، تحول عظيمي در نيروي دريايي ايجاد و در راستاي خود كفايي آموزشي، اعزام دانشجو به صورت همگاني به خارج از كشور متوقف و دانشگاه علوم دريايي امام خميني(ره) با چهار دانشكده ناوبري و فرماندهي كشتي، مهندسي برق و الكترونيك و مخابرات دريايي، مهندسي مكانيك دريايي و رشته مديرت و كميسر دريايي تاسيس گرديد.مراكز آموزشهاي تخصصي در انزلي و رشت توسعه يافتند و دانشكده فرماندهي و ستاد نيروي درياي پا گرفت.

با شروع جنگ تحميلي، نيروي دريايي ارتش جمهوري اسلامي ايران هرگز در مقابل تهاجم نيروهاي عراق غافلگير نگرديد بلكه در هفتم آذر ماه 1359 با عمليات بزرگ شناور رزمي عراق و انهدام سكوهاي نفتي البكر و الاميه و محاصره كامل دريايي بنادر بصره، فاو و ام القصر و محروم نمودن كامل و تا پايان جنگ به نبرد با هواپيما و بالگردهاي دشمن در دريا پرداخت و در مدت هشت سال جنگ تحميلي، نيروي دريايي ده هزار فروند كشتي تجاري را به بنادر ايران اسكورت نمود كه در اين بين تنها چند صد فروند آنها مورد اصابت موشكهاي هواپيماي دشمن قرار گرفتند كه كارنامه بسيار درخشاني در جنگهاي دريايي قلمداد ميگردد و از سويي امنيت خطوط مواصلات دريايي خليج فارس، درياي عمان و شمال اقيانوس هند را همواره برقرار نمود.

در 29 فروردين 1367، ناوگان نيروي دريايي جمهوري اسلامي ايران در نبردي نابرابر با نيروهاي دريايي و هوايي آمريكا در خليج فارس شركت نمود كه هر چند به غرق شدن ناوشكن سهند و ناوچه جوشن انجاميد ولي ضرباتي كه نيروي دريايي آمريكا متحمل گرديد(از جمله اصابت مين به ناوشكن ساموئل بي رابرتز، غرق شدن يك فروند كشتي لجستيكي و سرنگوني يك فروند بالگرد آمريكايي) در نبردهاي منطقهاي كم سابقه بوده است.

منبع : http://www.aja.ir